Czy BNPL to dobry pomysł? Ryzyka i korzyści

BNPL (ang. Buy Now, Pay Later), czyli polskie „kup teraz, zapłać później”, to jedna z najszybciej rozwijających się form finansowania zakupów. System ten zrewolucjonizował e-commerce, oferując konsumentom możliwość otrzymania towaru natychmiast, a uregulowania płatności w późniejszym terminie, często bez dodatkowych kosztów, o ile termin jest dotrzymany.

Usługi BNPL działają na pograniczu tradycyjnego kredytu konsumenckiego i szybkiej chwilówki, stanowiąc elastyczną alternatywę dla kart kredytowych i standardowych pożyczek ratalnych. Allegro Pay – kiedyś płatności na platformie allegro, obecnie możliwość karty allegro pay, aby płacić wszędzie, PayPo – szturmem zdobywająca rynek usługa BNPL, czy też wchodzący i walczący o pozycję Blik płacę później… Czy jednak ta wygoda zawsze się opłaca? Warto dokładnie przeanalizować mechanizm działania, a także związane z nim ryzyka i korzyści.

Jak działa system Buy Now, Pay Later (BNPL)?

Model BNPL opiera się na prostym założeniu: to firma finansująca (dostawca BNPL) płaci za zakup klienta w sklepie, a klient zobowiązuje się spłacić tę kwotę bezpośrednio firmie BNPL w ustalonym terminie.

Proces zazwyczaj przebiega w kilku prostych krokach:

1. Wybór opcji: Podczas finalizacji zakupów online lub w sklepie stacjonarnym, klient wybiera BNPL jako metodę płatności.
2. Szybka weryfikacja: W większości przypadków weryfikacja tożsamości i zdolności kredytowej jest błyskawiczna i automatyczna, oparta na danych, historii zakupów lub uproszczonej analizie Biura Informacji Kredytowej (BIK).
3. Realizacja zakupu: Po pozytywnej weryfikacji, zakup jest finalizowany, a klient otrzymuje towar.
4. Spłata: Klient ma określony czas (najczęściej 14, 30 lub 60 dni) na spłatę całej kwoty bez odsetek. Jeśli zdecyduje się na spłatę ratalną, mogą pojawić się koszty.

Rodzaje usług BNPL

Chociaż podstawowa zasada „kup teraz, zapłać później” jest stała, na rynku funkcjonują różne warianty, które warto rozróżniać:

1. Płatność odroczona (Pay in 30 days)

To najpopularniejsza forma. Klient otrzymuje towar i ma np. 30 dni na zapłatę. Jeżeli spłata następuje w terminie, transakcja jest dla klienta bezpłatna. W tym czasie można często bezpłatnie zwrócić towar, co jest dużą korzyścią dla kupującego.

2. Podział na raty (Pay in Installments)

Polega na rozłożeniu płatności na mniejsze, równe części (np. 3 lub 4 raty). Wiele firm oferuje ten podział również jako opcję 0% RRSO, ale tylko na krótki czas. Dłuższe okresy spłaty zazwyczaj wiążą się z oprocentowaniem.

3. Długoterminowe finansowanie ratalne

Niektóre platformy BNPL wchodzą w segment pożyczek ratalnych, oferując podział na np. 6, 12, a nawet 24 raty. W tym przypadku jest to już praktycznie kredyt konsumencki, który wymaga bardziej szczegółowej weryfikacji i jest obciążony standardowymi kosztami kredytowymi.

Główne korzyści z używania BNPL

Atrakcyjność BNPL wynika z kilku kluczowych zalet, które przyciągają konsumentów na całym świecie:

Wygoda i szybkość

Proces aplikacji i zatwierdzenia jest nieporównywalnie szybszy niż w przypadku tradycyjnego kredytu czy nawet karty kredytowej. Wystarczy kilka kliknięć podczas zakupów, bez konieczności wypełniania skomplikowanych formularzy czy dostarczania zaświadczeń o dochodach. Ta prostota jest silnym argumentem dla użytkowników ceniących czas.

Brak odsetek i kosztów początkowych

Największą zaletą jest możliwość skorzystania z darmowego finansowania (0% RRSO), jeśli spłata nastąpi w krótkim, ustalonym terminie. Dla klienta jest to jak nieoprocentowana, bardzo krótka pożyczka, która pozwala „przeczekać” do wypłaty lub lepiej zarządzać bieżącymi wydatkami.

Elastyczność zakupów i zarządzanie budżetem

BNPL daje poczucie finansowej elastyczności. Umożliwia dokonanie pilnego zakupu nawet wtedy, gdy w danym momencie brakuje środków na koncie. Jest to szczególnie przydatne przy niespodziewanych wydatkach lub zakupach produktów, które szybko mogą się wyprzedać.

Bezpieczeństwo zwrotu towaru

W modelu płatności odroczonej, pieniądze pozostają na koncie kupującego do momentu upływu terminu spłaty. W przypadku zwrotu towaru nie trzeba czekać na procedurę zwrotu środków przez bank, co jest znacznym ułatwieniem i zwiększa bezpieczeństwo finansowe transakcji.

Główne ryzyka i pułapki związane z BNPL

Choć BNPL wydaje się idealne, niesie ze sobą szereg ryzyk, które mogą prowadzić do poważnych problemów finansowych, jeśli usługa jest używana nieodpowiedzialnie.

Ryzyko nadmiernego zadłużenia

Łatwość korzystania z BNPL może prowadzić do kompulsywnych lub nieprzemyślanych zakupów. Użytkownik, widząc możliwość odłożenia płatności, może stracić realną kontrolę nad sumą wszystkich zobowiązań. Wiele małych kwot z różnych transakcji, nagromadzonych w krótkim czasie, może skumulować się w jedną dużą kwotę, która nagle staje się niemożliwa do spłacenia. Jest to największa pułapka psychologiczna tego rozwiązania.

Wysokie opłaty za opóźnienia

O ile terminowa spłata jest darmowa, o tyle opłaty za opóźnienia potrafią być bardzo dotkliwe. Firmy BNPL zarabiają głównie na prowizjach od sprzedawców i na karach za brak spłaty w terminie. Opłaty te, choć często są to stałe kwoty, mogą być relatywnie wysokie w stosunku do pierwotnej kwoty zakupu.

Ważne: Zawsze należy dokładnie sprawdzić regulamin firmy BNPL, aby wiedzieć, jakie są konsekwencje braku płatności w wyznaczonym terminie.

Wpływ na zdolność kredytową

Zobowiązania BNPL, choć często niewidoczne na pierwszy rzut oka, są traktowane jako faktyczne długi. Coraz więcej firm dostarczających BNPL raportuje do Biura Informacji Kredytowej (BIK).

• Pozytywny wpływ: Terminowa spłata rat BNPL może budować pozytywną historię kredytową.
• Negatywny wpływ: Opóźnienia w spłacie lub niespłacanie zobowiązań BNPL może znacząco obniżyć zdolność kredytową i utrudnić w przyszłości uzyskanie np. kredytu hipotecznego lub kredytu gotówkowego na większą kwotę. Banki analizują całkowity poziom zadłużenia klienta.

Ryzyko utraty kontroli nad datami spłat

Korzystając z kilku usług BNPL u różnych dostawców, łatwo jest stracić orientację w datach spłat. Każdy zakup może mieć inny termin płatności, co wymaga skrupulatnego prowadzenia budżetu i kalendarza. Brak dyscypliny finansowej w tym zakresie jest prostą drogą do naliczenia odsetek i opłat.

BNPL vs. Karta Kredytowa

Wielu ekspertów finansowych porównuje BNPL do karty kredytowej. Istnieją jednak fundamentalne różnice.

Cecha	BNPL (Kup teraz, zapłać później)	Karta Kredytowa
Limit	Kwota przyznawana na pojedynczą transakcję lub niski, limit ogólny.	Wysoki, ustalony limit przyznany przez bank.
Proces weryfikacji	Szybki, uproszczony, często bez szczegółowego badania zdolności.	Wymaga pełnej weryfikacji zdolności kredytowej i dochodów.
Koszt (przy spłacie w terminie)	Zazwyczaj 0% RRSO (darmowe) w krótkim okresie (np. 30 dni).	Zazwyczaj 0% odsetek w okresie bezodsetkowym (np. 50-60 dni).
Konsekwencje opóźnień	Stałe opłaty za opóźnienia (często wysokie w stosunku do kwoty).	Wysokie oprocentowanie, odsetki karne, wysokie koszty windykacji.
Główny cel	Zakupy konsumpcyjne w internecie.	Szerokie zastosowanie, w tym wypłaty gotówki, rezerwacje, zakupy.

BNPL jest mniej formalne niż karta kredytowa, co jest jednocześnie jego zaletą (łatwość dostępu) i wadą (większe ryzyko impulsywnych zakupów). Z kartą kredytową wiąże się większa biurokracja, ale często dłuższy okres bezodsetkowy i bardziej regulowane opłaty.

Kiedy BNPL to dobry pomysł?

BNPL jest optymalnym narzędziem, jeśli:

1. Chodzi o przymierzenie/sprawdzenie towaru: Możliwość zwrotu towaru bez angażowania własnych środków jest kluczowa (np. przy zakupie odzieży).
2. Brakuje kilku dni do wypłaty: Trzeba dokonać pilnego zakupu, a środki wpłyną na konto za 2-3 dni. BNPL działa wtedy jako nieoprocentowana „mini-pożyczka”.
3. Kupujący ma żelazną dyscyplinę finansową: Wiesz, że pieniądze na spłatę są już odłożone lub na pewno wpłyną na konto przed terminem.

Kiedy należy unikać BNPL?

Zdecydowanie należy zachować ostrożność, gdy:

1. Masz już dużo zobowiązań: Dokładanie kolejnego długu (nawet małego) może pogorszyć sytuację finansową. Warto rozważyć wtedy kredyt konsolidacyjny, aby uporządkować istniejące długi.
2. Nie masz pewności co do terminu spłaty: Jeśli istnieje ryzyko, że nie uda się spłacić długu w bezpłatnym okresie, koszty mogą szybko przewyższyć korzyści.
3. Masz skłonność do impulsywnych zakupów: Łatwy dostęp do pieniędzy sprzyja wydawaniu ich na rzeczy, które nie są niezbędne.

Podsumowanie: Odpowiedzialne korzystanie z BNPL

Usługi BNPL są potężnym narzędziem, które, używane z rozwagą, może być dużą korzyścią. Dają elastyczność i możliwość darmowego finansowania. Jednak bez odpowiedzialności i dyscypliny, bardzo szybko stają się pułapką wysokich opłat za opóźnienia i przyczyną obniżenia zdolności kredytowej.

Zawsze należy traktować BNPL jako zobowiązanie finansowe, a nie jako darmowe przedłużenie portfela. Zanim kliknie się „kup teraz, zapłać później”, warto upewnić się, że kwota na spłatę jest realnie dostępna w terminie. Tylko takie podejście pozwala czerpać z tego rozwiązania same zalety.

---

FAQ – Najczęściej Zadawane Pytania o BNPL

Czy korzystanie z BNPL wpływa na moją historię w BIK?

Tak, może wpływać. Firmy oferujące BNPL coraz częściej raportują zarówno o terminowych, jak i opóźnionych spłatach do Biura Informacji Kredytowej (BIK). Regularne i terminowe spłacanie zobowiązań BNPL buduje pozytywną historię kredytową. Z drugiej strony, opóźnienia lub brak spłaty są raportowane jako negatywna informacja, która może obniżyć zdolność kredytową i utrudnić w przyszłości uzyskanie innych produktów kredytowych, takich jak pożyczki gotówkowe czy kredyty hipoteczne.

Czy mogę mieć wiele aktywnych transakcji BNPL jednocześnie?

Tak, jest to możliwe i jest to właśnie jedno z głównych ryzyk tego rozwiązania. Usługi BNPL pozwalają na wielokrotne, niezależne transakcje w różnych sklepach i u różnych dostawców. Choć każda pojedyncza kwota może wydawać się niska, suma wszystkich aktywnych zobowiązań może szybko osiągnąć poziom trudny do jednorazowej spłaty. Z tego powodu kluczowe jest monitorowanie wszystkich dat płatności i całkowitej kwoty długu.

Co się dzieje, jeśli nie spłacę BNPL w darmowym terminie?

W przypadku braku spłaty w wyznaczonym terminie (np. 30 dni), uruchamiane są opłaty za opóźnienie. Zazwyczaj są to stałe kwoty naliczane za każdy dzień lub kolejny okres opóźnienia, zgodnie z regulaminem danej firmy BNPL. Poza opłatami, niespłacony dług może zostać przekształcony w standardową pożyczkę ratalną z oprocentowaniem. Ostatecznie, brak spłaty prowadzi do negatywnego wpisu w BIK i może skutkować podjęciem działań windykacyjnych przez firmę finansującą.